Sunday, July 15, 2007

Lutong Bikol





PANDUWA ko na ining beses na mag-istar sa Metro Manila, an enot kan ako magtrabaho sa sarong social responsibility agency, asin ngunyan na panduwa, huli man sa sakong masterado sa UP. Sarong sakit kan solo-solo sanang nabubuhay sa kahiwasan kan Kamanilaan iyo an paghidaw sa mga kakanon na makakakan sana sa harong na pinaghalean. Arog sako na makusog kumakan, asin arog man sa kadakol na probinsyanong nakarabag sana sa dakulang siyudad hale sa dinakulaan na banwaan, haros sa aroaldaw ako minahanap nin mga kakanon—pangodto asin pamanggi sana ta nalamaw pagkaaga—na kun dai man makapantay, itong puwede naman na iribay sa mga luto sa harong, orog na itong mga pagkakan na propiong Bikolano talaga arog kan gulay na natong asin an bantog na Bikol Express.

Sa UP, duman sa University Shopping Center, may mga kakanan arog kan 'Rodic's' na nagin institusyon na an tapsilog sa mga nakakakan na duman, an tapsilog duman nagkukumpunir nin giniriris na tapang baka na isinalak sa sinanlag asin binabawan nin estrelyadong sogok, mahamis-hamis asin matagok an tapa na binabalik-balikan kan mga estudyante asin mga propesor kan UP. Sa basement kan Faculty Center man yaon an 'Katag'—pinalipot na 'Kainan at Tagpuan'—na minaluto man nin laing—gulay na natong—asin Bikol Express. An 'Katag' may elite version na iyo an 'Faculty Lounge' na nasa second floor kan Faculty Center, pareho an luto sa duwang kakanan na ini, alagad haros doble an presyo kan nasa 'Faculty Lounge' ta digdi man daa minakarakan an mga propesor, lain naman an pirang ngipon nin mais na side dish sa mga sinisirbeng pagkakan, tanganing magin iba man an pagkakan kan mga paratukdo. Nagsisirbe man nin laing asin Bikol Express digdi. Sa luwas kan UP, sa Philcoa may pirang kakanan man an nagki-claim kan authentic na laing asin Bikol Express. Siring man an mga kakanan sa food court kan mga mall arog kan SM North asin an bagong bukas na Tri Noma sa kanto kan North Avenue asin Edsa. Makusog an boot na nakasurat sa mga karatula kan mga ini an 'Bikol Express' asin 'Laing.'

Alagad, bilang Bikolano, purbaring bayang mag-order. Igwang mina-react tulos na “Bako man baga ining gulay na natong!” Harayoon ini sa gulay na natong na nagimatan ta digdi sa Bikol kun sain an pagkakan, minsan simpleng pangudtuhan o pamanggihan ini, hinahanda na igwang pagkamoot. Huli man sa lasaw na sabaw na linalatawan kan mga paklang nin natong asin sa irarom an lanok na kininit na mga dahon nin natong. Ata nganing iniinit na sana sa microwave, dai pa marhay sa pagnamit. Kun dai ako nasasala, an laing na inoorgolyo kan mga taga-Metro iyo an inaapod ta digding 'pinalusag' na linuluto sana kun hinuhugakan na agihan an haloy asin masiri na proseso kan paggulay nin natong—ito bagang minatapos sa nangingitom-ngitom na berdeng natong na masapog sapa'on asin an guta minasagom sa gulay, makintab na naglalanalaná, may kadikit na giniris na bangi—kublit nin bakana hinanda nin tolong aldaw—saro may banga sa pag-asal, asin saro may banga man sa paggaga, may kasalak na pampaalsom na ogbos na mga dahon nin lubas na pinong giniriris. Sa harong mi, ini an orgolyo kan sakong ina. Masiram ining isabay sa tadang adobo na haloy nang linuto, pinagurang sa garapon na mina-display kan namumuting mantika.

Siring man an Bikol Express na sa sakong opinyon biyo-biyong rinatakan kan mga inaapod Bikol Express digdi sa Metro Manila. Haros gabos na Bikol Express digdi kinukumpunir kan ginutaan na karne nin orig, na sinalakan nin kadikit na balaw, dinagdagan nin pirang pinurutol-putol na balatong, asin pinaharang sa kadikit na sili na sa hiling ko pinirit sanang isalak sa luto. Siring sa Metro laing, ini masabaw huli ta bakong lipotok an guta. Nagiromdoman ko logod si Bikol Express na biyong dinadayo kan Ateneo de Naga University Choir duman sa harong kan conductor nindang si Joseph Reburiano na nasa UP man ngunyan. An Bikol Express ni Joseph minapukaw saiya nin amay na aga kun maluto siya kaini huli ta an bangi sa Naga City Public Market dapat amay na bakalon siring man na kaipuhan pa kaini an tultol na paglinig. An Bikol Express ni Joseph ini ginutaan na balaw na may giniris na mga bangi na may kaibang preskong mga sili na pampaharang, kasalak digdi an dakul na kurakding na suwertehan sana kun matagpuan sa sa'dan, ini itong kurakding na saradit an korona, kolor daga, asin garo kinirinit nin saradit. Igwang pagtubod na an kurakding na ini nakukua sa mga gadan na kahoy na nakikilatan. An kurakding na medyo mahamis-hamis an namit iyo an nagbabalanse kan askad na linuluwas kan balaw. Manamit, huli ta nag-iiriwal an askad kan balaw, kadikit na hamis kan kurakding, namit kan bangi, asin man an natural na benino kan guta na orgolyo tang mga Bikolano. Igwa akong pagtubod na ini an minapa-orag sa choir, lain pa man an kaogmahan sa sarabay na karakanan.

Giromdomon tang an luto sa Bikol, ginaganutan talaga, igwa nin malikay na pagpreparar, asin pinag-aatangan nin panahon—bakong arog kan fastfood. Ini an kakanon na nagpapakosog sa sato sa mga katibaadab na minaagi, sa makokosog na bagyo, sa alburoto kan bulkan, asin man kan labi-labing kapobrehan. Ipadagos ta an siring na gawe na minapahiling kan orog na dakulang magayon na ladawan kan satong rona.

Logod, bayaan nindo akong taposon ini sa sarong rawitdawit na sirurat ko dapit sa kakanon na may titulong “An Pagpadangat asin an Paggulay nin Natong.”

“An pagpapadangat ko saimo/garo man lang paggulay nin natong://masiri, gitilon, bakong suba-suba,/dai malulutong tultol kun ipapasipara.//An natong pag dai kininit na marhay,/daing data sa pagsapa, makunot,/baka habuan kan mga makakan.//Kun an rekado man kulang,/pirmi nang igwang hahanapon:/si askad, si hamis, pati an kadikit/na sakrot, hahanapon man.//Kun kulang an guta, risa-risang marhay/na nagtipid ka,/o hinugakan sanang magkudkod nin niog,/ta an maluwas:/alang an gulay na natong.//Kun dai man marhay an pagkaka-ukag,/mananamit na dai linutong odok sa boot,/ta kurtado an guta, dai sarama,/garo dai importante,/pinabayaan sana.//Kun an pag-ula man kan guta/gabos-gabos tulos,/daing pagtiyaga—/marhay pang dai mo na sinabing maluto ka,/ta lanok 'yan,/inda ko kun may makakan;/nin huli ta an pagbuhos kan guta/dapat dikit-dikit,/odok sa boot,/pinapasagom sa natong.//Pagkatapos kan gabos,/importanteng marhay/an pagluwag kan gulay na natong,/bakong karaskasan, dapat ingatan,/luhay-luhay na garo baga mararaot/an pigura na gina’nutan ipreparar;//para kaya sa mata kan makakan,/sa plato pa lang/dai nang kundisyon/an pag-atang kan natong//asin ini masiram na kakanon.//An pagpapadangat ko palan saimo/garo man lang paggulay nin natong.”

0 saw it: